سه شنبه, ۲۸ آبان , ۱۳۹۸ - 2019 November 19
كدخبر: 1872 تاريخ : ۲۴ اسفند ۱۳۹۵ - ۰۸:۳۸ بازديد: 1056 بازدید نسخه چاپي ارسال به دوستان

آداب و رسوم زیبای چهارشنبه‌سوري در استان‌هاي مختلف كشور

پیشنهاد از طریق پیامک

چهارشنبه‌سوري از كجا آمده است؟

چهارشنبه‌سوري، تركيبي است از «چهارشنبه» كه پنجمين روز هفته است و «سوري» كه براي زبان‌شناسان مفهوم فراواني دارد و بيشتر آن را به معناي جشن و سرور مي‌دانند. اين جشن پيش درآمدي براي جشن نوروز است كه ريشه در باورهاي بسيار كهن آريايي‌هاي كوچ كرده به ايران زمين دارد.

چهارشنبه سوري

نخستين چهارشنبه‌سوري در زمان منصور بن نوح ساماني و در ماه شوال سال ۳۵۰ هجري قمري در محله مرليان بخارات برگزار شد و از آن پس همچنان ادامه يافت.

يك اعتقاد درباره جشن چهارشنبه‌سوري اين است كه مختار ثقفي قرار گذاشته بود كه روز پنجشنبه آخر صفر انقلابش را شروع كند؛ اما چون دشمنانش از اين موضوع باخبر شدند، شروع قيام را يك روز جلو انداخت و براي آگاهي هوادارانش دستور داد كه سه‌شنبه شب، بر بام خانه‌ها آتش بيفروزند.

ايرانيان باستان نيز نور را مظهر ايزد مي‌دانستند. از آن زمان كه آتش شناخته شد و براي روشن كردن شب‌هاي تار‌آمد، همواره سمبل گرما و نور و رونق‌بخش اجاق خانه‌ها بود.

بعدها افروختن آتش كه نشانه پيروزي روشنايي بر تباهي، بيماري و نكبت بود، مرسوم شد و اين گونه است كه در غروب آفتاب، آن گاه كه خورشيد مي‌رود تا چند ساعتي از ديده‌ها پنهان باشد مردم كپه‌‌هاي هيزم را روي هم مي‌گذارند، دور هم جمع مي‌شوند و خورشيد كه در جايگاهش فرو رفت، هيزم‌ها را به آتش مي‌كشند. شايد هم مي‌خواهند‌آن را جايگزين خورشيد تابنده كنند.

از روي آتش مي‌پرند و با گفتن جمله «زردي من از تو، سرخي تو از من»، بيماري و زردي را از خود دور مي‌كنند و سرخي و سرحالي آتش را براي خود مي‌خوانند و زرد رويي را به خاكستر مي‌‌اندازند.

در برخي مناطق شيراز، سنت آتش‌افروزي بيشتر خانوادگي است و تعداد كپه‌‌هاي هيزم بايد فرد باشد. بعضي محققان عقيده داشته‌اند كه آتش‌‌افروزي بر بام‌ها از اصالت بيشتري برخوردار است.

بتركه چشم‌ حسود!

در بسياري از شهرها و روستاهاي ايران، اسفند و كندر را براي دفع چشم زخم و تنگ‌نظري‌ها در آتش مي‌ريزند تا يك سال آنها را از بلا و چشم زخم در امان نگاه دارد.

در گذشته، تهيه اسفند هم در بعضي نقاط ايران آداب خاصي داشته است. به اين صورت كه يك نفر در غروب آفتاب از ۷ مغازه‌دار مي‌پرسيد كه اسفند دارند يا نه و در نهايت بر مي‌گردد و از اولين مغازه اسفند مي‌خرد. صاحب مغازه بايد سيد باشد و شال سبزي هم به كمر بسته باشد.

شبي پر از شور و حرارت

كوزه‌شكني در شب چهارشنبه آخر سال، يكي از رسم‌‌هاي مربوط به اين شب بوده است. در قديم كه ظرف آب مردم تنها كوزه بود، در چنين شبي اين كوزه را مي‌شكستند؛ چرا كه كوزه‌هاي آب، لعاب نداشت و اگر پس از يك سال استفاده آن را نمي‌شكستند، بسيار سياه و چركين مي‌شد. هر كس را هم كه مي‌‌خواستند به نهايت خست و تنگ چشمي وصف كنند، مي‌گفتند: «كوزه ۲ ساله در خانه دارد!»

فالگيري، بلاگرداني، قاشق‌زني و بخت‌گشايي از آداب و رسوم جالبي بوده كه به مرور زمان كم‌رنگتر يا بهتر بگوييم محو شده است. اين مراسم بيشتر، كار جوان‌ها بوده و در هر مكاني به صورتي متفاوت و به عنوان نشانه‌هايي از نيكخواهي و آرزوهاي خوش و شاد براي سال آينده تلقي مي‌شده است.

در استان‌هاي شمالي و مناطق آذربايجان رسم بوده است كه پسران جوان بويژه آنهايي كه نامزد داشته‌اند، يك جعبه چهارگوش را كه با كاغذ‌هاي رنگي زينت شده بود از پشت‌بام خانه نامزدشان به داخل خانه‌اش مي‌فرستادند يا آن را از جلوي پنجره اتاقش آويزان مي‌كردند و صاحبخانه هم به تناسب توانايي‌اش، خوردني، پوشيدني و پارچه در آن قرار مي‌داد كه اين رسم را كجاوه‌اندازي مي‌‌ناميدند.

قديمي‌‌ها آجيل چهارشنبه‌سوري داشتند. چه آجيل مفصلي! بادام، پسته، فندق، گردو، هسته زردآلو، هلو، نخود، كشمش و نقل؛ البته اكنون هم اين آجيل وجود دارد، ولي ديگر مانند گذشته‌ها بر‌‌بودنش صحه‌اي نمي‌گذارند. در برخي مناطق ايران در اين شب، آش مي‌پزند و اين آش، مجموعه‌اي از همه دانه‌‌ها، سبزي‌‌ها و مواد اوليه غذايي را با خود دارد به اين اميد كه در سال آينده روزي افراد خانواده پر بركت باشد.

آنهايي هم كه نذري دارند، آش مي‌پزند و مواد اوليه‌اش را با مراسم قاشق‌زني گرد مي‌آورند. قاشق‌زني براي جوانان بيشتر جنبه تفنني داشته است و به اين صورت بوده كه جوانان چادري بر سر مي‌اندازند و با يك قاشق و كاسه به درخانه‌ها مي‌روند و بدون آن كه چيزي بگويند با قاشق به كاسه مي‌زنند تا صاحبخانه به‌ آنها چيزي بدهد.

دختران دم‌بخت هم در اين شب، بيكار نمي‌نشينند و مراسمي مانند گره‌گشايي و گردوشكني را انجام مي‌دهند به اميد آن كه در سال نو، قدم به خانه بخت بگذارند.

ايرانيان در گذشته و از آنجا كه چهارشنبه سوري را پيشواز سال نو مي‌دانستند، در اين شب تفال مي‌زدند و ظريف‌ترين و زيباترين آداب را براي تفال بر سال آينده‌شان بر مي‌گزيدند كه اين آداب با جشن بزرگ نوروز هم هماهنگي داشته، مانند فال كوزه كه با ترانه و سرود هم همراه بوده است. سالخوردگان هم داستانسرايي مي‌كردند و با اين داستان‌‌ها با سرماي زمستان خداحافظي مي‌كردند.

فال‌گوش‌نشيني

زنان و دختراني كه شوق شوهر كردن دارند، يا ‌آرزوي زيارت و مسافرت، غروب شب چهارشنبه نيت مي‌كنند و از خانه بيرون مي‌روند و در سر گذر يا سر چهارسو مي‌ايستند و گوش به صحبت رهگذران مي‌سپارند و به نيك و بد گفتن و تلخ و شيرين صحبت كردن رهگذران تفال مي‌زنند.
حيف نيست اين مراسم با آن همه جذابيتي كه در گذشته داشته است، اين‌گونه رنگ ببازد و تبديل شود به بازي‌هاي خطرناك؟

اگر سخنان دلنشين و شاد از رهگذران بشنوند، برآمدن حاجت و آرزوي خود را برآورده مي‌پندارند، ولي اگر سخنان تلخ و اندوه‌زا بشنوند، رسيدن به مراد و آرزو را در سال نو ممكن نخواهند دانست.

قاشق‌زني

زنان و دختران آرزومند و حاجت‌دار، قاشقي با كاسه‌اي مسين برمي‌دارند و شب‌هنگام در كوچه و گذر راه مي‌افتند و در برابر هفت خانه مي‌ايستند و بي‌آن كه حرفي بزنند، پي‌درپي قاشق را بر كاسه مي‌‌زنند. صاحبخانه كه مي‌داند قاشق‌زنان نذر و حاجتي دارند، شيريني يا آجيل، برنج يا بنشن يا مبلغي پول در كاسه‌هاي آنان مي‌گذارد.

اگر قاشق‌زنان در قاشق‌زني چيزي به دست نياورند، از برآمدن آرزو و حاجت خود نااميد خواهند شد. گاه مردان، بويژه جوانان چادري بر سر مي‌اندازند و براي خوشمزگي و تمسخر به قاشق‌زني در خانه‌هاي دوست و آشنا و نامزدان خود مي‌روند.

تقسيم آجيل چهارشنبه‌سوري

زناني كه نذر و نيازي مي‌كردند، در شب چهارشنبه آخر سال، آجيل هفت‌مغز به نام «آجيل چهارشنبه‌سوري» از دكان رو به قبله مي‌خريدند و پاك مي‌كردند و ميان خويش و آشنا پخش مي‌كردند و مي‌خوردند. به هنگام پاك كردن آجيل، قصه مخصوص آجيل چهارشنبه، معروف به قصه خاركن را نقل مي‌كردند. امروزه، آجيل چهارشنبه‌سوري جنبه نذرانه‌اش را از دست داده و از تنقلات شب چهارشنبه‌سوري شده است.

گردآوردن بوته، گيراندن و پريدن از روي آن و گفتن عبارت «زردي من از تو، سرخي تو از من» شايد مهم‌ترين اصل شب چهارشنبه‌سوري است. هرچند كه در سال‌هاي اخير متاسفانه اين رسم شيرين جايش را به ترقه‌بازي و استفاده از مواد محترقه و منفجره خطرناك داده است.

مراسم كوزه‌شكني

مردم پس از آتش‌افروزي مقداري زغال به نشانه سياه‌بختي، كمي نمك به علامت شورچشمي و يك سكه دهشاهي به نشانه تنگدستي در كوزه‌اي سفالين مي‌اندازند و هريك از افراد خانواده يك بار كوزه را دور سر خود مي‌چرخاند و آخرين نفر، كوزه را بر سر بام خانه مي‌برد و آن را به كوچه پرتاب مي‌كند و مي‌گويد: «درد و بلاي خانه را ريختم توي كوچه» و باور دارند كه با دور افكندن كوزه، تيره‌بختي، شوربختي و تنگدستي را از خانه و خانواده دور مي‌كنند.

آش چهارشنبه‌سوري

خانواده‌هايي كه بيمار يا حاجتي داشتند، براي برآمدن حاجت و بهبود يافتن بيمارشان نذر مي‌كردند و در شب چهارشنبه آخر سال «آش ابودردا»‌يا «آش بيمار» مي‌پختند و آن را اندكي به بيمار مي‌خوراندند و بقيه را هم ميان فقرا پخش مي‌كردند. سرود «زردي من از تو/ سرخي تو از من»
هر خانه زني خاكستر را در خاك‌انداز جمع مي‌كند، و آن را از خانه بيرون مي‌برد و در سر چهارراه، يا در آب روان مي‌ريزد. در بازگشت به خانه، در خانه را مي‌كوبد و به ساكنان خانه مي‌گويد كه از عروسي مي‌آيد و تندرستي و شادي براي خانواده آورده است. در اين هنگام اهالي خانه در را به رويش مي‌گشايند. او به اين گونه همراه خود تندرستي و شادي را براي يك سال به درون خانه خود مي‌برد. بانگ ترقه از من، رنگ پريده از تو!

مراسم چهارشنبه سوری در مناطق مختلف ایران:

آذربايجان شرقی: تبريزی ‌‏ها در اين شب بر روی هم گلاب يا آب می ‌‏پاشند و معتقدند اين كار زندگی را با سعادت قرين می ‌‏كند. از رسوم ديگر تبريزی ‌‏ها در اين شب, فرستادن خنچه از منزل داماد به منزل عروس است.

دختران دم بخت تبريزی هنگام پريدن از روی آتش اين ترانه را می ‌‏خوانند: “بختم آچيل, چهارشنبه”‌ يعنی چهارشنبه! بختم را باز كن.

آذربايجان غربی: خانواده‌‏های اروميه‌‏ای در اين شب به خانه مسن ‌‏ترين فرد فاميل می ‌‏روند و به خوردن آجيل سرگرم می ‌‏شوند.

اردبيل: در مغان, مردم پيش از طلوع آفتاب روز چهارشنبه, دسته‌‏ جمعی به كنار رودخانه می ‌‏روند, آتشی می ‌‏افروزند و هنگام بازگشت, زنان ظرف‌‏هايشان را از آب رودخانه پر می ‌‏كنند و به خانه آورده و آن را دور و بر خانه می ‌‏پاشند, تا با اين كار سال جديد, سالی سرشار از روشنی, زلالی و پاكی شود.

بوشهر: بوشهری ‌‏ها پس از آتش‌‏افروزی در خانه‌‏هايشان و پريدن از روی آن, با قايق از روی آب می ‌‏گذرند و معتقدند اين كار نحسی اين شب را از بين می ‌‏برد.

خراسان: در خراسان مراسم كوزه ‌‏شكستن با خواندن ترانه؛ “درد و بلام تو كوزه، راه بيفته بره تو كوچه” همراه است. در برخی نقاط خراسان به جای آش, پخت چهار نوع پلو اعم از رشته ‌‏پلو, عدس ‌‏پلو, زرشك‌‏ پلو و ماش ‌‏پلو رسم است و آن را ميان فقرا و همسايگان نزديك تقسيم می ‌‏كنند. در آجيل خراسانی ‌‏ها مطلقاً نمك وجود ندارد, چون نمك را علامت شور بختی می ‌‏دانند.

خوزستان: در اهواز پس از پريدن از روی آتش, مراسم قاشق ‌‏زنی انجام می ‌‏شود و خانواده‌‏ها, خوراكی يا آجيل شور و شيرين را در ظرف قاشق ‌‏زنان می ‌‏ريزند.

سيستان و بلوچستان: در سيستان و بلوچستان مردم گونی, پتو و نمد كهنه را به دور هم می ‌‏پيچند و آن را در شب چهارشنبه آخر سال آتش می ‌‏زنند و معتقد نحس بودن اين شب با اين عمليات از بين می ‌‏رود.

فارس: در شيراز برای گشودن بخت دختران به سعديه می ‌‏روند و از آب استخر سعديه به سر و روی دختران می ‌‏ريزند. زنان نيز با ريختن اين آب بر روی خود, اعتقاد دارند مهرشان در دل شوهر فزونی می ‌‏يابد.

كردستان: مردم كردستان به خصوص روستاييان, دسته‌‏جمعی به صحرا و به چشمه ‌‏سارها رفته و پس از شادی و پايكوبی و كشتی گرفتن, هنگام بازگشت به منزل مقداری سنگ ريزه آن را بدون اين كه به پشت سر نگاه كنند، به عقب پرت می ‌‏كنند و با اين كار بلا و آفت را از خود دور می ‌‏كنند.

از ديگر مراسم ‌‏های جالب اين شب در كردستان, شال ‌‏اندازی است كه عده‌‏ای از جوانان بالای پشت ‌‏بام خانه‌‏ها و كنار دره‌‏ها و پنجره‌‏های همسايگان و ثروتمندان رفته و ضمن خواندن سرود و تصنيف از دريچه‌‏ای شال را آويزان می ‌‏كنند و اهل خانه نيز هديه‌‏ای را به شال می ‌‏بندند.

كرمان: در كرمان مقداری ذغال, نمك, سكه و كمی نان را در كوزه‌‏ای خالی می ‌‏ريزند و آن را شب چهارشنبه‌‏ سوری از بالای بام به كوچه پرتاب می ‌‏كنند تا بلا و كمبود از خانه دور شود.

گيلان: در روستاهای اطراف رشت, غرب شب چهارشنبه سوری, پوشال برنج را در پنج منطقه با فاصله كنار هم می ‌‏چينند. سپس آن را آتش زده و برای دفع چشم زخم, اسپند در آتش می ‌‏ريزند و اين ترانه را به گويش گيلكی می ‌‏خوانند.

گل, گل چهارشنبه

به حق پنجشنبه

نكبت بی‌‏شه

دولت بی‌‏يه

زردی بی‌‏شه

سرخی بی‌‏يه

يعنی: آتش سرخ چهارشنبه! به حق پنج‌‏شنبه نكبت برود, دولت بيايد, زردی برود, سرخی بيايد.

آنها در اين شب خورشت ترشه ‌‏تره می ‌‏پزند و آن را با كته, ماست و دوغ می ‌‏خورند. صبح چهارشنبه خاكستر به جای مانده از آتش شبانه را جمع كرده و پای درختان ميوه می ‌‏ريزند تا درختان بارور شوند و ميوه بيشتری دهند.

لرستان: در اين شب در خرم‌‏آباد هيزم را به هفت دسته تقسيم كرده و با فاصله‌‏ های معينی در يك رديف چيده و آتش می ‌‏زنند و با گويش محلی می ‌‏گويند:

“زردی مه و تو, سرخی تو و مه”

مازندران: در روستاهای مازندران در شب چهارشنبه ‌‏سوري آشی پخته می‌‏شود به نام “آش هفت‌‏ ترشی” كه از هفت نوع سبزی, ترشی و حبوبات به علاوه “گزنه آش”, كه يك نوع سبزی است, در آن استفاده می ‌‏شود.

مردم اين روستاها معتقدند؛ خوردن اين آش بسياری از بيماری ‌‏ها و كسالت ‌‏ها را از بين می ‌‏برد.

استان مركزی: در اين استان علاوه بر مراسم آتش‌‏بازی, برای آمرزش اموات مقداری خرما يا شكر پنير تهيه كرده و سر گذر ميان عابران تقسيم می ‌‏كنند.

اما به نظر می ‌‏رسد؛ مراسمی كه امروزه در شهرستان‌‏ ها و به ويژه روستاهای كشور تحت عنوان شب چهارشنبه‌‏ سوري برگزار می ‌‏شود, دست نخورده ‌‏تر باقی مانده و نسبت به پايتخت و مراكز استان‌‏ها به اصل نزديك‌‏تر است.

تحريف آيين چهارشنبه سوری: يافته های پزوهشی نشان می دهد كه تمامی آيين ها و يادمان هايی كه مردم ايران در هنگامه گوناگون بر پا می داشتند و بخشی از آنها همچنان در فرهنگ اين سرزمين پايدار شده است, با منش، اخلاق و خرد نياكان ما در آميخته بود و در همه آنها، اعتقاد به پروردگار، اميد به زندگی، نبرد با اهريمنان و بدسگالان و مرگ پرستان، در قالب نمادها، نمايش ها و آيين های گوناگون نمايشی گنجانده شده بود .

رفتار خشونت آميز و مغاير با عرف و منش جامعه نطير آنچه كه امروزه تحت نام چهارشنبه سوری شاهد آن هستيم، در هيچكدام از اين آيين ها ديده نمی شود.

بهتر است بگوييم، كسانی كه با منفجر كردن ترقه و پراكندن آتش سلامتی مردم را هدف می گيرند، با تن دادن به رفتاری آميخته به هرج و مرج روحی، آيين چهارشنبه سوری را تحريف كرده اند.

در زمينه‌ي انتشار نظرات مخاطبان رعايت چند مورد ضروري است:
  • لطفاً نظرات خود را با حروف فارسي تايپ کنيد.
  • «جمعیت همبستگی زاگرس» مجاز به ويرايش ادبي نظرات مخاطبان است.
  • جمعیت همبستگی زاگرس از انتشار نظراتي که حاوي مطالب کذب، توهين يا بي‌احترامي به اشخاص، قوميت‌ها، عقايد ديگران، موارد مغاير با قوانين کشور و آموزه‌هاي دين مبين اسلام باشد معذور است.
  • نظرات پس از تأييد مدير بخش مربوطه منتشر مي‌شود.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *